Jak rozwiązywać konflikty między dziećmi w przedszkolu?

Kłótnie, spory, wyzwiska, agresja słowna i fizyczna. Konflikty w przedszkolu mogą przybrać różną formę i niezmiennie od swojej przyczyny zwykle wymagają interwencji ze strony dorosłych. Pomoc opiekunów i nauczycieli jest zwykle drogowskazem w zarządzaniu emocjami, rozmowie i wyciąganiu wniosków wśród maluchów. Jak poprawnie przejść przez ten proces? Jakich określeń i słów unikać oraz jak ustalać reguły, aby zapobiegać eskalacji negatywnych zachowań?

Jakie są najczęstsze przyczyny konfliktów między dziećmi w przedszkolu?

Konflikty często wynikają z nieznajomości narzędzi i sposobów na nazywanie oraz egzekwowanie swoich potrzeb. Często też wynikają z nieposzanowania granic drugiej strony, dlatego dotyczyć mogą np. zabierania zabawek, narzędzi do plastyki czy ulubionych przedmiotów. To nijako wynika z faktu, że umiejętność dzielenia się rozwija się stopniowo, a maluchy często traktują zabawki czy przywileje jako coś, co im się należy na wyłączność. 

Równie częstym powodem kłótni są różnice personalne, emocjonalne, społeczne. Podobnie jak w przypadku dorosłych — nie każdy człowiek się lubi i nie każdy “nadaje na podobnych falach”. Konflikty mogą więc wynikać z osobistych różnic, innych osobowości, inaczej rozbudowanych relacji społecznych i inaczej prowadzonych komunikatów. Często także dzieci często konkurują o uwagę nauczycieli lub opiekunów, co może prowadzić do konfliktów, zwłaszcza jeśli któreś z dzieci czuje się pomijane. Jest to tym trudniejsze, jeśli dzieci nie potrafią jeszcze wyrażać swoich emocji i potrzeb w sposób werbalny, co skutkuje frustracją i konfliktami. Warto przy tym pamiętać, że pociechy przynoszą do przedszkola różne wzorce zachowań. To, co w jednym domu jest akceptowane, w innym może być postrzegane jako niewłaściwe — co może prowadzić do spięć. Dlatego też tak często powtarza się, żeby nauczyciele jasno wprowadzali (i egzekwowali) reguły, panujące w placówce.

Jak rozpoznać sytuacje konfliktowe w przedszkolu?

Gwałtowna zmiana tonu głosu, okrzyki niezadowolenia, płacz lub wybuchy złości często sygnalizują, że dzieci są w stanie konfliktu. Maluchy rzadko kiedy dobrze zarządzają emocjami, dlatego ich reakcje są gwałtowne i zwykle “widać je gołym okiem”. Mogą przy tym wystąpić próby siłowe, tj. popychanie, ciągnięcie, szarpanie za zabawki czy ręce, a także ogólne okrzyki, które sygnalizują niezadowolenie. 

Gdy dziecko ma grymas złości, marszczy brwi, unika kontaktu wzrokowego lub patrzy na inne dziecko „wyzywająco”, może oznaczać, że zmaga się z negatywnymi emocjami i konfliktem. Trzeba bowiem pamiętać, że niektóre dzieci w sytuacji konfliktowej zamiast reagować agresywnie, wycofują się z grupy, chowają się lub unikają interakcji. Maluchy lepiej rozwinięte komunikacyjne mogą zgłaszać nauczycielowi problem, np. „on mi zabrał”, „ona mnie uderzyła”, „nie chce się ze mną bawić”. Tak otwarty i szczery komunikat wymaga pomocy i interwencji opiekuna i nie należy go lekceważyć. 

Jaką rolę pełni nauczyciel i wychowawca grupy w rozwiązywaniu konfliktów?

Przede wszystkim nauczyciel pełni funkcję mediatora i przewodnika, pomagając maluchom nazwać emocje, zrozumieć perspektywę drugiej osoby i znaleźć konstruktywne rozwiązanie sporu. To koło ratunkowe nie tylko w kontekście zrozumienia swoich emocji, ale także emocji drugiej strony. 

W sytuacjach konfliktowych ważne jest, aby nauczyciel zachował spokój, był uważnym obserwatorem i reagował adekwatnie do sytuacji — zarówno chroniąc dzieci przed eskalacją, jak i dając im przestrzeń do samodzielnych wniosków. Ponadto wychowawca kształtuje w grupie pozytywny klimat sprzyjający współpracy i empatii, ucząc dzieci od najmłodszych lat zasad komunikacji, szacunku i rozwiązywania problemów w sposób akceptowany społecznie. 

Jaką rolę odgrywają rodzice i dyrektor w procesie rozwiązywania konfliktów w przedszkolu?

Rodzice, poprzez rozmowy z dziećmi w domu i współpracę z nauczycielami, pomagają utrwalać wartości takie jak szacunek, empatia i umiejętność rozwiązywania sporów. Kluczowe jest, aby angażowali się w dialog z kadrą przedszkola, wykazywali otwartość na informacje zwrotne i wspólnie poszukiwali najlepszych rozwiązań w trudnych sytuacjach. Nie należy oddawać całej odpowiedzialności nauczycielom — tak naprawdę umiejętności wyciągnięte z domu pomagają maluchom najlepiej sobie radzić z trudnymi i stresującymi sytuacjami. 

Dyrektor przedszkola pełni natomiast rolę lidera i mediatora w przypadkach bardziej złożonych konfliktów. Dba o wdrażanie odpowiednich procedur i standardów postępowania, a także wspiera nauczycieli w zakresie rozwoju kompetencji wychowawczych. Co ważne, dyrektor odpowiada również za kształtowanie kultury organizacyjnej opartej na współpracy i wzajemnym szacunku (1). W bardzo skrajnych sytuacjach lub w przypadku zaniedbań nauczycieli dyrektor przeprowadza interwencję. 

Jakie metody rozwiązywania konfliktów sprawdzają się w przedszkolu?

Zwykle najczęściej wybierana jest metoda mediacji z udziałem nauczyciela. To w niej nauczyciel pomaga dzieciom nazwać emocje i potrzeby oraz moderuje rozmowę, w której każde dziecko ma szansę opowiedzieć, co czuje i czego potrzebuje. Ważne jest, aby w trakcie zachować neutralność i otworzyć się na różne możliwości — nauczyciel musi zapewnić bezpieczne środowisko, w którym każde dziecko może opowiedzieć swoją wersję zdarzenia. 

Pomóc w tym może druga metoda — tzw. role play. To w niej dzieci uczą się, jak mogłyby inaczej zareagować w danej sytuacji. Poprzez zabawę i scenki uczą się perspektywy drugiej osoby oraz alternatywnych sposobów radzenia sobie w sporach. W trakcie nauczyciele swoim zachowaniem pokazują dzieciom, jak w konstruktywny sposób rozwiązywać konflikty — np. poprzez spokojne komunikowanie potrzeb, stosowanie języka „ja”, szukanie kompromisów. Takie modelowanie jest najskuteczniejszą formą edukacji — maluch w ten sposób otrzymuje poradę jak zachować się w przyszłości.

Jak ustalać jasne granice, reguły i konsekwencje w grupie przedszkolnej?

Ustalanie jasnych granic, reguł i konsekwencji w grupie przedszkolnej jest fundamentem budowania poczucia bezpieczeństwa i porządku wśród dzieci. Maluch musi wiedzieć co może, co jest karane, co jest niezgodne ze standardami grupy. 

Dzieci w tym wieku potrzebują przewidywalnego środowiska, stabilności. Dlatego zasady powinny być proste, zrozumiałe i regularnie przypominane — najlepiej w formie zabawy, obrazków lub wspólnych ustaleń. Konsekwencje za ich łamanie muszą być adekwatne do wieku, stosowane konsekwentnie i z poszanowaniem godności dziecka.  Co powinni robić nauczyciele?

1. Formułuj zasady w sposób pozytywny. Zamiast „nie krzycz”, powiedz „mówimy do siebie spokojnie”.
2. Wprowadź reguły wspólnie z dziećmi. Spisz je w formie np. kolorowej tablicy.
3. Przypominaj zasady regularnie – codziennie lub przy okazji nowych sytuacji.
4. Konsekwencje stosuj natychmiast i sprawiedliwie.
5. Bądź konsekwentny, ale empatyczny – pokazuj, że każda sytuacja to okazja do nauki, a nie do karania

Bibliografia:

[1]  Albery, I. P. (2022). Supporting Children’s Social and Emotional Development in Early Childhood Education Settings. Routledge.